Working together in Eindhoven: etsen op de werkvloer

drents-dorp-feb-2016-1

foto: Claudia Den Boer

Zwaar Metaal onderzocht in Eindhoven de mogelijkheden van etsen op de werkvloer. Welke (meer)waarde heeft etsen binnen een artistieke dagbesteding voor cliënten van de GGZ of voor docenten en leerlingen binnen het voortgezet onderwijs? Kan de techniek in de wijk via vrijwilligers worden verspreid en overgedragen? We zochten het uit in Eindhoven, een stad die kunst en social design innovatief  en succesvol weet te integreren door gevestigde instellingen zoals musea en volkshuisvesting te koppelen aan kunstenaars en de straat, waarbij het lukt de drempel van de kunstwereld te verlagen voor een breder publiek. En niet alleen dat: binnen de open infrastructuur waarin professionaliteit wordt gekoppeld aan persoonlijke ervaring wordt kunst gevoed door het hart van de stad, namelijk haar bewoners zelf.

Een voorbeeld is het project Supertoll van kunstenaar Tijs Rooijakkers, die voor de wijk Woensel een wervelwind van dromen maakte geïnspireerd op uitspraken van jonge bewoners over hun dromen en verlangens. Supertoll werd onder meer geëxposeerd in het van Abbe museum en kreeg landelijke belangstelling door deelname van rapper Fresku aan het project die jongeren in workshops leerde hun dromen in taal om te zetten, die vervolgens door Rooijakkers in hout werden geschroeid. Nu staat de gestolde draaikolk midden in de wijk en kunnen bewoners en automobilisten elke dag iets meepikken van de krachtmeting tussen dromen en realiteit, met als boodschap: volg je hart – want niemand anders doet het voor je. Een ander voorbeeld is het door Piet Hein Eek ontworpen Hoofdkwartier Drents Dorp dat werd ontwikkeld met het doel de bewoners van de wijk samen te brengen op een plek waar iedereen welkom is om samen te maken, dansen, eten en zijn. Drents Dorp is vooral neergezet om de mooie en waardevolle krachten binnen de wijk te bundelen buiten alle ambtelijke ‘krachtwijk’ etiketten om. Hier ontstond onder meer Het Ongemakkelijk Diner, een project waarin social design, performance en theater samenkomen. Het ongemakkelijk diner ontstond uit het ongemakkelijk servies dat werd ontworpen en gemaakt door een ontwerpster en twee keramistes uit de wijk: een servies dat door de vormgeving uitdaagt tot communicatie, samenwerken, loslaten en weerzin overwinnen. Het ongemakkelijk diner schopte het als project tot het van Abbe museum en wist landelijke kopstukken te strikken voor een hoogst ongemakkelijk etentje op locatie.

In deze omgeving zocht ik als coördinator van Zwaar Metaal aansluiting bij verschillende locaties voor seminars en workshops: Grafisch Atelier Daglicht, De Boei Kunst en Hoofdkwartier Drents Dorp. Het werd een hoopvolle en persoonlijke reis die me leerde hoeveel kracht van samenwerken en delen uit kan gaan. Hoezo, verschillende werelden: wij werken en maken toch samen. De gelijkwaardigheid waarbij het niet uitmaakte of je nu docent, cliënt, bewoner, begeleider, kunstenaar of vrijwilliger bent leverde waardevolle bijeenkomsten op waarin veel geëtst, maar ook veel gepraat werd over de etsplaat – en je leven, les of leerling zelf. Kunst en leven, together as one.

Seminar voor hulpverleners en workshops etsen Boei Kunst

De Boei Kunst is een plek voor dagbesteding gelieerd aan de GGZ Eindhoven waar cliënten dagelijks terecht kunnen voor bijvoorbeeld tekenen, schilderen, textiel of keramiek. Tussen twee workshops bij Boei Kunst in volgden de begeleiders een seminar over etsen om de techniek zo zelf te kunnen leren en om uit te wisselen over de mogelijkheden van de techniek voor cliënten en beeldende begeleiding. Wat is de kracht van deze techniek, welke voor – en nadelen en aanknopingspunten voor begeleiding biedt etsen? Het seminar bij Daglicht stond in het teken van uitwisseling van kennis, maar ging vooral over samen werken – en etsen. En stoom afblazen over de huidige situatie binnen de zorg, waarin kwetsbare cliënten onder het mom van participatie ongewild worden blootgesteld aan veel te belastende leefomstandigheden of onmogelijke financiële eigen bijdragen voor medicatie of dagbesteding.

Thema van de workshops voor cliënten was een veilige plek: waar voel je je sterk, veilig, prettig? Dat leverde prachtige en sensitieve prenten op van bijvoorbeeld een keuken, kerk of een drie eenheid van meisjes: ”Ik voel me veilig bij mijn zussen,” aldus de maakster. Wat opviel was de intensiteit van veel etsen, waarbij de kleuren vaak van de prenten af spatten of juist heel subtiel en daarmee super geconcentreerd een ruimte of beeld weergaven. Een begeleider merkt op dat het hem vooral trof hoe onzichtbaar – en daarmee onvoorspelbaar – het resultaat van etsen is. Wat hij waardevol vond om te zien was met hoeveel lef en doorzettingsvermogen er ondanks die onzekerheid gewerkt werd: ”mensen gingen rustig aan het werk, hadden de moed te werken met materialen die ze niet kenden en konden doorwerken zonder te weten wat er uit kwam. Dat vond ik heel mooi en ook verrassend om te zien.”

wp_20160319_14_58_02_pro

De ervaring van cliënten zelf – die twee workshops etsen van een halve dag volgden bij Boei Kunst – vonden de begeleiders verder belangrijker dan hun eigen ideeën over de techniek, die ze dan ook mooi geïnventariseerd hadden met een mini interview op de werkvloer. Daarbij bleek onder meer dat makers het samen werken prettig hadden gevonden: ”Veel teamwork en elkaar helpen, groepsgevoel, niet individualistisch zoals normaal, fijn.” Verder had etsen stof tot nadenken gegeven over de eisen die je aan je werk stelt: ”Ik heb geleerd dat ik ook in etappes kan werken, dat het niet direct goed hoeft te zijn.” Wat verder gewaardeerd werd was de aandacht voor detaillering die kan samengaan met sfeer en emotie. En er was iemand verbaasd over het feit dat het ‘niet zo intimiderend was als ze gedacht had’:  ”Eigenlijk is het helemaal niet moeilijk.” Etsen wordt verder ervaren als een prettige buffer tegen piekeren omdat je stap voor stap moet werken en je je hoofd erbij moet houden: ”Je moet je wel concentreren en dat is gunstig, dan kan je hoofd niet afdwalen naar negativiteit.” Nodigen etsen – met dat diepe raven zwart – nu uit tot expressie van de meer donkere kant van je leven of jezelf? Nee, wordt er unaniem gezegd – en dat heeft er misschien mee te maken dat iedereen die bij Boei Kunst komt werken liever met de lichte of sterke kant van zichzelf wil werken in plaats van het verdrietige en het moeten vechten waar ze thuis al zo mee worstelen. ”In etsen probeer ik juist het licht te zoeken, de donkerte als het ware om te draaien,” zegt iemand.

Seminar voor docenten beeldende kunst en vormgeving

Is een middeleeuws ambacht nog interessant voor jongeren? Krijg je hen nog zover om te zwoegen met stug en stinkend materiaal, terwijl ze weten dat je digitaal net zo gemakkelijk een plaatje kunt maken? Kunnen ze iets met al die stappen en de relatieve onvrijheid van het werkproces? En werkt het geven van voorbeelden van oude meesters nu inspirerend of intimiderend?

Deze vragen komen aan de orde tijdens het seminar voor docenten Beeldend van het Strabrecht College in Geldrop bij Grafisch Atelier Daglicht. Daar is de sectie Beeldend sinds 2016 bezig met een blok Art & Design, waarbij leerlingen een combinatie krijgen van werkbezoek aan een kunstenaarsatelier of werkplaats en zelf leren tijdens een workshop. Tijdens het seminar wordt vooral geëtst – en ondertussen uitgewisseld over etsen en jongeren, ‘ouderwets’ maken versus het digitale heelal van de Smartphone en het aanstekelijke effect van handenarbeid.

wp_20161202_11_04_37_pro

”Juist de structuur werkt fijn voor jongeren,” zegt een docent. ”De combinatie van regels moeten volgen en tegelijk je eigen idee mogen vormgeven, werkt heel goed.” Ook de combinatie van fijn en gedetailleerd tekenen en het robuuste werkproces van polijsten, zuren, in inkten en afdrukken spreekt tot de verbeelding: ”Het is technisch én je kunt je fantasie erin kwijt,” merkt iemand op, ”doeners en denkers kunnen iets uit deze techniek halen.” Ook de ruimtelijkheid maakt etsen volgens docenten uniek: ”Op een piepklein plaatje kun je een hele wereld tekenen.” En verder maakt het gegeven dat je met één plaatje zoveel verschillende en unieke afdrukken kunt maken dat sommigen leerlingen niet meer naar huis willen: ze blijven eindeloos uit proberen. Docent Maud Rijken: ”Wat leerlingen vooral fijn vinden is de combinatie van leren en experimenteren, je creatie onder je eigen handen zien groeien terwijl je nooit helemaal zeker weet wat je plaat gaat doen.”Alles staat keihard in de plaat gegrift – en toch blijft het raadselachtig. En een beeld op Instagram dan, is dat niet net zo vet? ”Ze zijn zo gewend aan dat vluchtige, dat alles maar ge-edit voorbij raast en dat eigenlijk niets blijft hangen. Juist dat rauwe, dat zien wat je doet en het met je eigen handen doen wat kunstenaars al eeuwenlang doen, dat vinden jongeren mooi.”

wp_20161202_15_07_27_pro

Workshops Hoofdkwartier Drents Dorp

In januari 2016 starten we met een reeks workshops bij Hoofdkwartier Drents Dorp. Het is winter maar warm buiten, de zon schijnt en de deuren staan open tijdens de eerste les. Er is vrije inloop, iedereen welkom: aan de workshops doen kinderen, ouders, grootouders, vrijwilligers, bewoners en cliënten mee. In juli vindt de laatste workshop plaats, waarbij onder meer begeleiders van Stichting de Kunsterij aanschuiven voor een korte cursus om zo de techniek weer aan hun cliënten over te kunnen dragen. Er wordt druk onderzocht, geëxperimenteerd en technieken krijgen een eigen term, nieuwe invalshoeken waar ik zelf nog iets van op kan steken. Hier wordt van mij, maar vooral ook veel van elkaar geleerd. Daarbij gaat het niet alleen over etsen maar ook over het samen delen van de ruimte, de wijk en de plekken waar iemand van houdt of die mensen juist vreselijk vinden. Wat gaat er schuil achter gevels die zogenaamd gerenoveerd zijn? Waar voel je je prettig en veilig, waar zie je licht? Drents Dorp is voor mijzelf als kunstenaar en docent een belangrijke ervaring omdat de omgeving zowel hoop en vitaliteit als kwetsbaarheid uitstraalt – en vooral veel compassie. Jij bent hier, en je hoort bij ons.

Tijdens de 5 workshops wordt er hard en liefdevol gewerkt en verschijnen geconcentreerde, gevoelige en kleurrijke etsen van de pers die vooral gaan over wat er gekoesterd wordt en waarover men droomt. Een deelneemster etst het uitzicht vanuit haar tuin op het Evoluon – het dak van een magische vliegende schotel in teder, dromerig grijs. ”Als ik op mijn tenen ga staan,” zegt ze, ”Dan kan ik het zien.”

drents-dorp-feb-2016-11

foto: Claudia den Boer

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s