Masterclass Zwaar Metaal Arnhem: Plaats maken voor etsen

_MG_3166_web

In de lente van 2016 gingen 10 kunstenaars onder leiding van Stijn Peeters bij Plaatsmaken de uitdaging aan met alchemie en weerbarstigheid: etsen. Tijdens deze masterclass werd Zwaar Metaal verbonden met Grind the Gap, een project waarbinnen gezocht wordt naar de verbinding tussen oldschool grafische technieken en nieuwe digitale toepassingen. Dat leverde een rijke en dynamische editie op met veel plannen en ideeën voor de toekomst.
Vier dagen lang samenwerken en je zonder ruis ongestoord op een techniek kunnen concentreren: waar of wanneer kan dat nog. En dus namen kunstenaars het ervan – er werd maar dóórgewerkt en vrijwel alle deelnemers hebben plannen voor na de masterclass. En daar blijft het niet bij, want in de weken erna wordt er nog stevig door geëtst in de werkplaats, kunstenaars kopen zink en materialen in – hoezo stoppen. Precies wat Zwaar Metaal en Plaatsmaken voor ogen hadden: een platform creëren waarop kunstenaars al werkend uitwisselen, delen en daarmee de techniek verbinden met hun bestaande werk praktijk.

_MG_3179_web

Vier dagen lang samen etsen leverde een hyper geconcentreerde en nieuwsgierige dynamiek op. Ruim voor openingstijd stond de werkplaats al vol. Wie binnen kwam vroeg zich af of er wel iemand wás, zo stil was het. Stijn Peeters: “het was een nieuwsgierige en geconcentreerde groep met veel energie en een grote experimenteer honger, die zich met focus manifesteerde. In plaats van dat de rekken vol stroomden met eindeloos uitproberen kwam er werk van de pers waar je stil van werd – en waarvan je je afvraagt hoe iemand dat gemaakt heeft.” Experiment als een vitaal paard aan de teugel: weten wat je doet, en toch ook weer niet. Geen jassen door de pers of op de parkeer plaats met een motor over een plaat scheuren, maar geconcentreerd maken en uitproberen. De rekken met rijkdom die dat opleverde is wat ik met eigen ogen gezien heb; de kunstenaars waren gewoon hard aan het werk. Wat heeft deze masterclass voor hen betekend?

Onderzoeken

Alhoewel er prachtig werk tevoorschijn komt is de beeld wens onder kunstenaars klein, niemand komt binnen met een vooropgezet plan. Dat levert verwondering op over de onverwachte veelzijdigheid en eigenschappen van de techniek: “In eerste instantie dacht ik alleen maar aan droge naald etsen,” mailt schilder Matthias Schaareman. “Maar de techniek is door alle verschillende toepassingen veel veelzijdiger dan schilderen. De huid kan variëren van heel zacht naar heel hard van super schraal tot git zwart.” Schaareman bouwt zijn schilderijen laag voor laag op waarbij (on)doorzichtigheid, compositie en kleur een belangrijke rol spelen. Als enige kunstenaar binnen alle edities ging hij op zoek naar gekleurde ets inkt. Hij vond een aantal blikken in een hoek van de werkplaats, maakte als een schilder een palet en experimenteerde met kleurvlakken en lagen – maar ook met het ‘niets’ in de zinken plaat: de open, witte vlakken in een afdruk. Dat leverde associatieve, dromerige bijna lucide prenten op die een nieuw licht op etsen werpen, waarvan gitzwart duister en gespierde weerbarstigheid vaak als meest opvallende eigenschappen gezien worden.

_MG_3085_web

Ontwerpers Daniël Gross en Joris Maltha van ontwerpstudio Catalogtree zoeken in hun werk naar combinaties tussen oude en hedendaagse technieken en verbindingen tussen de wereld van kunst, techniek en wiskunde, zoals het etsen van akoestische tekens van de natuurkundige en musicus Chladni of het vertalen van grafisch ontwerp in algoritmes. Etsen associeerden ze aanvankelijk met ‘iets van lang geleden’, oud ambacht en tekenen – “wat ik dus echt totaal niet kan,” aldus Maltha. Ze waren verbaasd over de reikwijdte van de techniek: “We hebben ons nu voornamelijk op aquatint gefocust omdat we daar een prent mee willen maken maar zouden graag verder gerommeld hebben met de mogelijkheden.” In de toekomst willen ze gaan proberen met computergestuurde apparaten te tekenen op de plaat: “Op die manier kan een computer gegenereerd beeld zijn weg naar bijzonder drukwerk vinden.”

_MG_3224_web

Voor Rozemarijn Westerink lag de stap naar etsen voor de hand: “Mijn tekeningen zijn klein van formaat en heel geconcentreerd getekend, laag over laag, met pen en inkt.” De uitnodiging voor de masterclass kwam precies op het goede moment, ‘alsof het zo had moeten zijn’. Westerink maakt tekeningen van tuinen: tedere en door de detaillering milde en tegelijkertijd scherpe blikken op werelden van begroeiing, licht, wat je wel en niet ziet en verlangen. De beelden gaan over geheugen en herinneringen, waarbij een concrete omgeving samenvalt met herinneringen en dromen. Westerink zag een directe link met etsen waarbij de zinken plaat alleen al een soort van geheugen plaatje vormt – alles wat je doet wordt en blijft immers zichtbaar.
De eindeloze mogelijkheden kunnen wel keuze stress opleveren: er kan bijna te veel. Dan moet er worden bezuinigd op het verlangen alles uit te proberen en wordt voor één techniek gekozen – wat weer een wereld op zich aan mogelijkheden en verbanden oplevert. Rozemarijn Westerink: “Ik had alles wel willen uitproberen, maar ik heb vooral gekozen voor de lijn ets. De punt van een ets pen is zo dun dat het werken ermee heel precies en nauwkeurig kan. Het tekenen in etsgrond met de pen geeft zelfs denk ik minder weerstand dan werken met de pen denk ik. Daardoor kom je in een flow, en wil je alleen nog maar meer maken. En dat het spannende moment van het zuren, van dat risico – want dat was het met al die kleine lijntjes zo dicht op elkaar – houd ik erg. Wat blijft behouden en wat valt weg? Een centrale vraag in mijn werk.”

_MG_2994_web

Aline Eras  koos voor de moderne variant van de mezzo tint, een middeleeuwse techniek om zwarte toon op de plaat aan te brengen waarmee een bijna driedimensionale duisternis gecreëerd kan worden alsof je door een onderwater telescoop de diepzee in kijkt. Een tekening ontstaat wanneer er delen van de toon worden weg geschraapt en daardoor weer witte vlakken of lijnen ontstaan. “In mijn tekeningen werk ik ook steeds vaker vanuit het donker. Dat zijn als het ware vaststaande vormen of vlekken waar ik iets mee moet. Bij etsen was ik benieuwd hoe ik met de schraapstaal een vorm uit het zwart tevoorschijn kon halen.” Eras worstelde met de grofheid van de schraapstaal en de kracht van het duister en zag hoe die zoektocht zichtbaar wordt in het beeld: het afkrabben en laten opdoemen van een vorm die zich langzamerhand prijs geeft. Ze ziet een link met haar tekeningen waarin ze die oncontroleerbaarheid bewust inzet om meer in het tekenen te kunnen ontdekken. “Het lijkt alsof ik het oncontroleerbare onder controle probeer te krijgen, voor mij is het een manier van aftasten en zoeken naar mogelijkheden.” Het donker van een ets is weer een ander ding. Ravenzwart, onverbiddelijk in your face en toch ook weer raadselachtig. Het is een duisternis die met potlood of pen niet te creëren is: “het zwart in een ets is niet te tekenen.”

_MG_3103_web

Controle verlies

Een term die in de werkplaats regelmatig valt is controle verlies. Je ziet niet wat je doet, bent uren aan het werk voor een beeld dat je wel voor ogen maar (nog) niet gezien hebt en het is niet te voorspellen wat er van de pers komt. Die onomkeerbaarheid van ingrijpen op de plaat is soms lastig voor kunstenaars die gewend zijn hun beelden geleidelijk op te bouwen. Koes Staassen: “Ik ben gewend laag voor laag te tekenen. Nu staan daar ineens bats: die lijnen. Daar kan ik nu moeilijk omheen kijken of denken.” Het wachten, denken in negatief en het voortdurend moeten om puzzelen van je beeld leidt ook bij kunstenaars die uren aan een tekening kunnen werken tot ongeduld. Aline Eras: “Ik ben denk ik ongeduldiger omdat ik niet direct zie wat ik doe, wat je op de plaat ziet is nog niet wat je werkelijk doet.”
Kunstenaar Rosa Menkman is als kunstenaar en onderzoeker geïnteresseerd in kunst waarbij instabiliteit of fouten in software de basis voor visueel werk vormen. Kunst gaat normaal gesproken voor Menkman vooral via het brein en met digitale middelen. Hier komt het volgens haar aan op fysieke kennis en ervaring, zeg maar het geheugen van je handen. “Voor mij is deze manier van werken, met mijn handen in plaats van met mijn ogen en hersenen heel anders. Waar ik vaak bezig ben met taal en esthetiek, ligt bij etsen de nadruk sterk op training en ervaring.” Menkman experimenteerde vooral grof waarbij ze zocht naar manieren om buit de randen van het beeld te werken, door platen letterlijk te verzagen. Alhoewel ze de fysieke verhouding met het materiaal nogal wennen vond en ze stond te kijken van de materiële kosten en gevolgen van experimenteren – anders dan wanneer je van alles op je laptop uitprobeert gaan hier tast – en kostbare middelen letterlijk door je handen – heeft ze geen moeite met controle verlies in de zin van het openbreken van het werkproces. “Om er op een meer experimentele manier mee om te gaan moet je het proces loslaten. Het is goed om kennis te hebben van de klassieke techniek, maar er zou radicaler ruimte moeten worden gemaakt en ook veel meer gespeeld kunnen worden. Dat concept van een ets is een druk van een betekend plaatje kan veel verder worden gedeconstrueerd.” Volgens Menkman mag er wel wat meer gelachen worden op de werkplaats: “Zo’n serieus medium kan toch ook wel met een korrel zout worden genomen.”

Lachen of niet, verlies van controle wordt op de werk vloer toch vooral gezien als een normale frictie of impuls om tot werk te komen: toeval als rijkdom. Al is dat niet altijd even gemakkelijk. “Verlies van controle is voor ons vaak een manier van werken,” aldus ontwerpers Daniël Gross en Joris Maltha, “maar de onzekerheid van afdrukken is voor ons wel lastig. Niet omdat we niet precies weten hoe iets wordt maar omdat de variatie door menselijk handelen ontstaat.”
Schilder Anya Janssen ziet dat oncontroleerbare als een nieuwe ruimte: “Er zijn zoveel mogelijkheden dat je de wens alles onder de knie te krijgen of te begrijpen maar beter los kunt laten. Het is vooral een kwestie van doen en je overgeven aan wat je niet weet.” Alles willen controleren en aan regels onderwerpen is dodelijk voor je werk en de energie die daarbij vrij komt – het gaat alleen over wat er niet mag of kan, terwijl de mogelijkheden juist oneindig zijn. Stijn Peeters: “Etsen is als kunstvorm lang gegijzeld door techneuten en dogmatisme. Daar word ik opstandig van. Het plezier, het aanraken en het uitproberen sterft dan uit, alle energie gaat op aan je verhouden tot dictaat. Zonde, grafiek is juist een plek voor innovatie. Mijn doel met de masterclass is om een plek te bieden waar je als professionele kunstenaar kennis kan opdoen van de techniek, maar dan wel op jouw manier.”

_MG_3140_web

Tasten in het Duister

Toeval, tasten, intuïtief en werken zonder doel vormen ook het leidmotif van de publiekslezing  Tasten in het Duister van filosoof en curator Katja Rodenburg die we aansluitend op de masterclass bij Plaatsmaken organiseerden. Rode draad van deze lezing is het durven loslaten van controle en het ruimte scheppen voor falen dat kunst maken heet: (ver)prutsen om te kunnen presteren.
Rodenburg opent met een citaat van kunstenaar Louise Bourgeois (Parijs, 1911) over expressie en overgave: “In order to express yourself, you have to be loose and receptive.” In een tijd waarin ook van kunstenaars wordt verwacht dat ze planmatig, efficiënt en doelgericht met hun werk(kapitaal) omgaan neemt etsen volgens Rodenburg met zijn ruige onvoorspelbaarheid en arbeidsintensieve karakter een bijzondere positie in. Je investering is hoog, de uitkomsten onzeker en je beslissingen zijn onomkeerbaar. Anders gezegd: je werkt je te pletter zonder dat je weet wat het oplevert en wat je doet valt niet terug te draaien. Is dat nog wel populair te maken voor een generatie die is opgegroeid in een tijd van keuze stress en rendementsdenken?
Toeval, zoals kunstenaars tijdens de masterclass al aangaven, betekent vaak een kans. Rodenburg haalt verschillende denkers aan die stellen dat onverwachte gebeurtenissen veel potentie en verdiepende verrijking herbergen. Geef je het onverwachte de ruimte of ruim je het uit de weg? Een Chinese Oorlogsstrateeg stelde dat er grenzen zijn aan je voorbereidingen voor de strijd: “Voel je voorbereid, maar niet teveel. Je moet ruimte overlaten voor je tegenstander.” De Franse filosoof Maurice Merleau Ponty (1908 – 1961) stelt dat kunst ruimte scheppen in de breedste zin van het woord is: laten gebeuren, ruimte maken, je bij de wereld voegen. De esthetische ervaring of reflectie, het tastend denken, is vooral een fysieke ervaring. Maar ons lichaam wordt in de Westerse cultuur volkomen genegeerd als bron van waarneming en kennis.
Tegenwoordig lijken we te zijn vergeten dat we wezens zijn met een hart en bloedsomloop en is de esthetica vervallen in rationeel geneuzel, stelt filosoof Friedrich Nietzsche (1844 – 1900). Stomme, onnozele kunst filosofie, foetert hij. Zó beperkt: “Nur kopf.” Het lichaam bevindt zich niet in de ruimte, maar bestaat uit ruimte en maakt deel uit van de kosmos.

Kunst maken en ernaar kijken is een fysieke ervaring die niet alleen ruimte schept, maar die ook samenhangt met het vermogen om ruimte te maken en te accepteren dat je met je kopf alleen geen kunst maakt: je brein is je lichaam, je lichaam de wereld.
De lezing is een sfeer – en hoopvolle afsluiting van Zwaar Metaal in Arnhem en vooral een ode aan wat er op de werkplaats vaak gezegd en ook gevoeld werd: open minded concentratie.

_MG_3034_web

Mindfulness

Is het algehele concentratie gebrek van onze hyperactieve samenleving mogelijk een reden waarom etsen als techniek een achterhoede gevecht levert? Druk op de knop – klaar. Print – kijk. Check – next. Geen gehannes met een werkproces maar directe beeld bevrediging. Een werkplaats meester bij Artez hogeschool voor de kunsten: “Studenten zijn echt verbaasd als ze er achter komen dat ze na twee uur werken nog geen resultaat hebben. Het gegeven dat een object of beeld tijd nodig heeft om te kunnen ontstaan vinden ze heel moeilijk.” Matthias Schaareman:”Het digitale tijdperk heeft een hoop handzamer en minder bewerkelijk gemaakt, maar daarmee ook een hoop gekaapt en ook weer onzichtbaar gemaakt.”
Wagen kunstenaars van nu zich niet meer aan deze kunst vorm omdat je mogelijk urenlang ‘voor niets’ werkt? En is etsen nou eigenlijk wel zo’n underdog medium dat een zielig marginaal bestaan in de uithoek van grafische werkplaatsen lijdt? Cathelijn van Goor werkte tijdens de masterclass met mezzo tint, waarbij ze met eindeloos geduld – en ’s avonds na een dag op de werkplaats nog urenlang door schrapen – gedetailleerde vormen uit het duister liet opdoemen. Om zich heen ziet ze juist een opleving van het verlangen naar ambacht, aanraken en toewijding: “Onder tekenaars zijn er in elk geval velen die zich op het etsen of steendrukken storten en die juist nieuwsgierig zijn naar deze technieken.” Joris Maltha en Daniël Gross zien een probleem in de traagheid waarmee oplagen worden gedrukt: “Het kan wel, maar alleen met heel veel werk.”  En dan zijn de huidige alternatieven natuurlijk veel sneller en dus aantrekkelijker. Van Goor: “De huidige maatschappij is niet meer ingesteld op trage processen, wat steendruk en etsen bijvoorbeeld wel zijn. Alles moet snel resultaat hebben en voor het drukken in oplage hoef je het ook niet meer te doen. Daar heb je genoeg goede en snellere alternatieven voor.”

_MG_3281_web

Toch zoeken sommige kunstenaars juist die moeilijkheid nu bewust op, als een tegenhanger van de huidige razendsnelle veeg/klik/check – next cultuur. In het terugkerende verlangen naar ambacht en aanraken ziet van Goor een meer algemeen maatschappelijk verlangen naar stilte. “Het lijkt een tegenreactie waarin mensen weer zoeken naar rust, omdat het snelle leven niet gelukkig maakt. Je zou de grafische technieken dan kunnen zien als de yoga, meditatie en mindfulness in de kunsten.”

_MG_3061_web

Fotografie:  Claudia Den Boer

Advertenties

Een gedachte over “Masterclass Zwaar Metaal Arnhem: Plaats maken voor etsen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s