Plaattoon: masterclass Eindhoven

masterclass daglicht 21

Voor de tweede editie van Zwaar Metaal nodigden kunstenaars en grafici Stijn Peeters en Margriet Thissen negen jonge makers die zowel beeldend als muzikaal werken uit bij Grafisch Atelier Daglicht voor #UitJePlaat#, een masterclass waarin de verbinding werd gezocht tussen oude en oeroude kunst: etsen en muziek.

Heldere chaos

(….) Ja ik zie de beelden helder voor me in vogelperspectief, ander
objectief, is subjectief terwijl je niets ziet, de juiste suggestie van
ambities, in principe vervliegend in transitie, het verliezen van je
controle doorrollend in precisie… De perfecte imperfectie verklaard op
jezelf in reflectie afdwaling van je perceptie, wazig worden door je
netvlies (…)  (Nathan de Visser – voor gehele rap check PDF)

Etsen – en dat geldt eigenlijk voor alle kunst – gaat over grenzen verleggen en durven mislukken. Je comfort zone laten voor wat het is en je verhouden tot brandnew chaos. De sprong wagen in een vreemd gebied met een onbekende geschiedenis en toekomst vol mogelijkheden – waar je ook op je bek kunt gaan. Wie durft?

Springen deden ze: Koen Baakman, Vincent Bijleveld, Zoë d’Hont, Patrick Mangnus, Vera Meulendijks, Martine Schuts, Manuel de Swaaf, Nathan de Visser en Liza Wolters. De kans om te kunnen werken met een grotendeels onbekende middeleeuwse techniek werd met beide handen aangegrepen.

masterclass daglicht 1

Vader: ”Echt niet dat jij naar de kunstacademie gaat! ” Zoon: ”Echt wel dat ik ga man.” Het is één van de verhalen over passie en keuzes maken die worden uitgewisseld op de werkvloer, waar hard gewerkt en veel gelachen wordt.

Kunstenaars laten zich eerder inspireren dan afschrikken door het onbekende en zijn er trots op deel uit te maken van een groter geheel met een lange geschiedenis: ”Het viel mij op dat er heel veel handige trucs zijn bedacht en ontwikkeld voor de etstechniek. Het is een relatief oude techniek en velen zijn ons voorgegaan. Daar plukten wij de vruchten van,” mailt Vincent Bijleveld. ”Net als de schilderkunst is de etstechniek geworteld in een lange schare van tradities en grote voorbeelden. Heerlijk om daar een klein radertje in te vormen,” vindt Patrick Mangnus.

masterclass daglicht 16

Je eigen fouten mogen maken

Etsen stelt je voor een uitdaging omdat je de vrijheid van zoveel mogelijkheden proeft. Tegelijkertijd heb je je te verhouden tot een technisch proces, een geschiedenis en een taaie plaat. Het is juist dan belangrijk ook de ruimte te krijgen om een techniek zelf eigen te kunnen maken – uiteraard met respect voor regels en samenwerking. Stijn Peeters: ”Vroeger werd er enorm op je vingers gekeken, het moest precies zo en niet anders. Daar word ik opstandig van. Laat me mijn eigen fouten maken, denk ik dan.”

Reden voor Peeters om zijn eigen masterclass bij Daglicht te ontwikkelen, waar hij de techniek kan overbrengen op een manier die hij zinnig en duurzaam vindt. Als docent biedt hij ruimte voor experiment en legt hij meer nadruk op zelf doen dan op informatie overdracht en je verhouden tot een ‘leer’. Peeters start altijd direct met het maken van een eerste plaatje, nog voor de eerste uitleg. ”Kunstenaars hebben het materiaal dan al in hun handen gehad waardoor alles veel beter beklijft.”

masterclass daglicht 12

Analoog aanraken

Vier dagen lang alleen maar maken – het wordt ervaren als een luxe. Liza Wolters: ”Ik merkte dat het zodra liep ik alleen nog maar door wilde gaan. Volgens mij wel een gezonde verslaving.” De nadruk op maken, doorwerken en vier dagen blijven vond ze waardevol: ”Stiekem heb je een kantoorbaan achter je laptop. Door de masterclass kon ik terug gaan naar het werk zelf – en dat was heel fijn.”

Ook in Eindhoven zijn kunstenaars gefascineerd door het ets proces dat je nooit helemaal onder controle hebt: ”De grijstinten en grafische laag van het etsen vind ik enorm spannend,” zegt Vera Meulendijks. ”Het drukt geheel anders af dan bijvoorbeeld een tekening maken, lijnvoering en vlak is een geheel eigen wereld binnen het etsen. (…) Het mooie van het drukken is dat alles in spiegelbeeld gedrukt wordt, en dus buiten je comfort zone valt. Hierdoor moet je op een geheel andere manier kijken en sturen.” Koen Baakman: ”Bij bijvoorbeeld een houtsnede ben jij het zelf, elke stap. Bij de ets neemt het zuur het tijdelijk van je over. En daar heb je dan maar op te reageren.”

masterclass daglicht 10

Veel kunstenaars zijn onder de indruk van de driedimensionale kwaliteit van etsen. Nathan de Visser: ”De tonaliteit is bijzonder, maar ook het denken in positief en negatief en het als het ware je sculpturaal verhouden tot het tekenen, omdat je net als bij boetseren materiaal toevoegt en weghaalt.”

Zoë d’Hont verwondert zich over de manier waarop je lagen kunt aanbrengen met de aquatint: ”Je bent je heel erg bewust van de werking van uitsparen, antivormen, licht en donker, achter en voor. Een tijd geleden heb ik glasschilderingen gemaakt, en dat komt overeen met de aquatint, omdat je ‘achterstevoren’ moet schilderen, alles blijft zichtbaar.”

masterclass daglicht 11

Martine Schuts ziet een sterk verschil met tekenen waarbij ze maar één keer een leeg vel benut: ”Met een tekening ben ik kort bezig, ik verander een tekening nooit meer. Er is slechts één maakmoment. Met etsen is dat heel anders. Er zijn heel veel handelingen nodig voordat je tot beeld komt: schuren, bedekken, afplakken, harspoeder, branden. Dat was volkomen nieuw voor mij.” Ook Schuts is onder de indruk van de gelaagdheid van de aquatint. ”Ik vind het al heel erg mooi hoe de harskast werkt, dat het hars door de kast heen dwarrelt en vervolgens een heel gelijkmatig stuifsel achterlaat op het plaatje. (…) Ik ben veel bezig geweest met het werken met vlakken die ontstaan door de aquatint. Ik ben nog steeds benieuwd hoe ik die kan gebruiken, bijvoorbeeld om massa achter andere massa zichtbaar te maken, of om een beweging van een blok zichtbaar te maken.”

masterclass daglicht 4

Patrick Mangnus is de enige deelnemer voor wie etsen een bekend terrein is. Als docent en beheerder van de grafische werkplaats van Artez Enschede kent hij de techniek door en door: ”Maar ik weet de helft nog niet,” aldus een bescheiden Mangnus. Mangnus ziet onder studenten een soort hunkering naar meer traditionele kunstvormen: ”ik zie persoonlijk een enorme opmars en hunkering naar oude kennis, ambacht, ambachtelijke kennis. Zeker nu ook de tekenkunst een opmars maakt lijken de grafische technieken ook gelukkig uit het (ouderwetse keurslijf en soms) stoffige imago te komen.”

Tijdens deze masterclass graaft hij zich letterlijk in in de etsplaat door verschillende technieken en lagen als sedimenten op de plaat te leggen. Mangnus manoeuvreert zijn groot formaat zinkplaten door de werkplaats alsof het instrumenten zijn: behoedzaam zonder zachtzinnig te zijn, kundig en gelijkwaardig naar materiaal en altijd nieuwsgierig naar wat er straks aan toon tevoorschijn komt.

masterclass daglicht 8

Improviseren

Ondertussen wordt er tijdens het werken nagedacht: over digitaal versus analoog werken, over de mate waarin je als kunstenaar (nog) kunt …..op je atelier en over wat etsen betekent in een versnelde en informatieverslaafde (kunst)wereld als de onze. Vincent Bijleveld: “We stonden in de werkplaats buiten de tijd; het trage proces van het etsen vraagt om aandacht en geduld. Men zou kunnen denken dat onze hedendaagse informatie verslindende breinen hier niet goed mee om zouden kunnen gaan, maar het tegendeel bleek waar. Iedereen vond zijn draai en concentratie.”

Manuel de Swaaf maakte tijdens de masterclass een comeback naar improviseren en onbevangen maken: ”Het viel me op dat ik al bijna een jaar niet meer voor mijzelf getekend heb omdat ik elk beeld aan het overdenken was voordat het op papier stond. Ik heb tijdens de masterclass op een spelende manier de ets techniek ontdekt zonder druk of zelfcensuur of ego, wat heeft gezorgd voor een nieuwe adem in m’n beeldende werk.”

masterclass daglicht 3

In het kader van inspiratie en verdieping komt curator en filosoof Katja Rodenburg een ochtend langs voor een lezing. In Tegendraads en subversief  wordt etsen besproken als een ruimte waarin geleerd en gespeeld kan worden. Is er nog ruimte voor spel in de wereld van ondernemerschap, subsidiegelden die verbonden zijn aan targets en curatoren die je werk aan een theoretische kapstok hangen of die je bellen met de vraag of je iets kunt maken in het kader van dat en dat thema?

De kunstenaars voelen zich geen slachtoffer – ze vinden op eigen benen staan en vrijheid om te kunnen maken veel belangrijker dan mekkeren over wie er aan de knoppen zit – maar herkennen wel duidelijk het onderscheid dat Rodenburg voorlegt tussen de growth en fixed mindset: de obsessie in onze maatschappij met (statische) concrete prestaties boven (ongewisse) groei en ontwikkeling.

Iedereen zit dan ook op het puntje van zijn stoel wanneer Rodenburg  verteld over hoe spelen veel dieper in ons brein geworteld zit dan we denken – en hoe we dat bijvoorbeeld ook kunnen zien aan spelende raven of dolfijnen. Levende wezens spelen, en uit spel ontstaat kunst. ”Mijn neefje van twee ontdekt de wereld uit nieuwsgierigheid, hij beleeft zoveel plezier aan het ontdekken zelf. Eigenlijk werken kunstenaars nog steeds vanuit zo’n gefascineerde houding naar de wereld. Die tijdelijke fixaties die een kind heeft, zoals voor het draaien van een wiel, die heb ik nog steeds,” merkt iemand op. Spelen zonder ‘nut’ sterft in onze samenleving uit naarmate we volwassen worden. Zonde, aangezien veel meesterwerken en wetenschappelijke vondsten berusten op toeval, mislukking en vooral heel veel ogenschijnlijke ‘nutteloze’ handelingen.

”Ieder kind is een kunstenaar,” zei Pablo Picasso eens. ”De moeilijkheid is er één te blijven als je groot wordt.”

masterclass daglicht 26

Plaattoon

Rodenburg legt tijdens de lezing verder een verband met muziek en de grafische beeldtaal van heavy metal bands, waarin veel overeenkomsten met etsen zijn te zien. Maar niet alleen de visuele kenmerken, ook de spirituele fascinaties van veel metalbands en de hang naar rituelen en elementen (water, aarde, vuur) vertonen veel samenhang met etsen. Ook kunstenaars ervaren het werkproces en de natuurkrachten in de werkplaats als een extra dimensie die zonder dat ze er controle over hebben in hun werk sluipt. Nathan de Visser: ”Het is alsof er een extra onzichtbare laag in de afdrukken zit, een geest die rondwaart terwijl jij staat te werken.”

Koen Baakman ziet veel raakvlakken tussen etsen en het componeren van muziek: ”Het bewerken van de etsplaat is in mijn optiek bijna te beschouwen als het opzetten van een muziekstuk. Elke laag heeft (als het goed is) een positieve uitwerking op de laag eronder en/of erboven.”

Ook Manuel de Swaaf ziet een verband met zijn muzikale werk, waarbij hij zijn etsen ziet als muzikale improvisaties: ”Voordat we begonnen was ik van plan om te werken aan een vorm van bladmuziek die compleet open was voor interpretatie, alleen ik ben blij dat ik me eigenlijk gelijk heb kunnen overgeven aan geïmproviseerd beeld, daardoor ligt het nog veel dichter bij m’n muziek dan bladmuziek zou kunnen. Nu is het beeldmuziek.”

masterclass daglicht 17

Zou muziek ermee te maken hebben dat de deelnemers zich tot etsen verhouden als een groter geheel, een wereld op zichzelf in plaats van een middel? Voor muziek is weinig tijd tijdens de masterclass – alle concentratie gaat in het etsen zitten – maar de mentaliteit wekt wel die indruk.

Makers, kunst, muziek, Thissen en Peeters: het speelt allemaal een rol bij waarom er collectief, autonoom en hard gewerkt wordt. Maar de ruimte en de technische mogelijkheden doen ook veel. Daglicht is een ruime, lichte no-nonsense omgeving die je aanmoedigt buiten de box te denken. Het nodigt uit tot groter dromen en vooral ook doen. Stijn Peeters: ”Hier kan heel veel. Dat voelt iedereen die hier voor het eerst de trap op komt.”

masterclass daglicht 18

Fotografie Claudia Den Boer

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s